DÜNYAYA ÖRNƏK OLAN AZƏRBAYCAN – TÜRKİYƏ MÜNASİBƏTLƏRİ

azer turkiye

Açar sözlər: Azərbaycan, Türkiyə, Zəngəzur dəhlizi, Şuşa Bəyannaməsi, Zəfər paradı
Ключевые слова: Азербайджан, Турция, Зангезурский коридор, Шушинская декларация, Парад Победы
Key words: Azerbaijan, Turkey, Zangezur Corridor, Shusha Declaration, Victory Parade

Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri xalqlarımızın və ölkələrimizin qardaşlığına söykənir. Buna görə də, Azərbaycanla təhdid dili ilə danışmaq istəyən mənfurlar Azərbaycanın İkinci Qarabağ müharibəsinə müdaxilə etmək fikrinə düşəndə qarşılarında Türkiyə kimi güclü və dayanaqlı bir dövlət gördülər. Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri əsrlərin sınaqlarından çıxaraq, “dəmir yumruğ”a çevrilə bilmişdir. Bu münasibətlərin inkişafında Azərbaycan və Türkiyə prezidentləri ilə yanaşı xalqlarımızın və ölkələrimizin də çox böyük rolları vardır. Əsrlərin sınaqlarından çıxmış Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri bütün dünyaya dəqiq bir mesajdır. Azərbaycan və Türkiyə prezidentlərinin Zəfər paradındakı tarixi və möhtəşəm çıxışları bu münasibətləri daim gücləndirməyə xidmət etmişdir. Bu münasibətlərin qorunması hər bir zaman Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın diqqət mərkəzində olan mövzulardandır. Azərbaycan Respublikası ilə Türkiyə Respublikası arasında müttəfiqlik münasibətləri Azərbaycanın İkinci Qarabağ müharibəsində qələbə simvollarından birinə çevrilmişdir. Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərində ən böyük uğurlardan biri də “Şuşa Bəyannaməsi” oldu. Bu bəyannamə Azərbaycan və Türkiyənin strateji müttəfiqlik münasibətlərini rəsmi səviyyədə təsbit edir. “Şuşa Bəyannaməsi”- də öz əksini tapan strateji müttəfiqlik məsələləri Azərbaycan və Türkiyə dövlətləri arasında bütün sahələrdə sıx əməkdaşlığı, təhlükəsizlik və müdafiə sahələrini nizama saldı. Bu Müttəfiqlik Bəyannaməsi xalqlarımızın və ölkələrimizin gücünə güc qatıb, Türk dünyasının birləşməsi, ortaq köklərə sahib olan Türk xalqlarının möhkəm bir şəkildə birləşməsini təmin etdi. Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri daim dünya dövlətlərinə örnək olmuşdur. Bu iki qədim tarixə malik olan xalqın böyük uğurlar qazanaraq böyük dövlət qura bilməklərində Azərbaycan və Türkiyə qardaşlığının çox böyük rolu vardır. Azərbaycan və Türkiyə qarşılıqlı əməkdaşlığının belə yüksək səviyyədə olmasında hər iki ölkənin dövlət başçılarının apardıqları ikitərəfli əlaqələrin mühüm əhəmiyyəti vardır. Azərbaycan və Türkiyə Prezidentləri İlham Əliyevin və Rəcəb Tayyib Ərdoğanın ölkələrimiz arasında müttəfiqlik, strateji tərəfdaşlıq, güclü iqtisadi və mədəni əlaqələrin ən yüksək həddə olmasında rolları əvəzolunmazdır. İkitərəfli əlaqələrin hazırkı yüksək səviyyədə olması tamamilə məntiqə əsaslanır. Qarşılıqlı güvənə əsaslanan münasibətlərin ən bariz nümunəsi Azərbaycanın müstəqilliyinin ilk dəfə Türkiyə tərəfindən tanınmasıdır. Ümumilikdə, Azərbaycan və Türkiyə dövlətləri arasında olan müttəfiqlik əlaqələri bölgədə daimi sülh və inkişafa xidmət edir. Azərbaycan və Türkiyə hər zaman bir- birinin sevincini öz sevinci, kədərini isə öz kədəri bilmişdir. 2023-cü ilin fevral ayında Türkiyədə başverən dəhşətli zəlzələ xalqımızı və ölkəmizi dərindən kədərləndirmişdir. Azərbaycan bu dəhşətli zəlzələnin nəticələrinin aradan qaldırılmasında qardaşlıq dəstəyi və yüksək həmrəylik nümunəsi olmuşdur. Azərbaycan və Türkiyə münasibətlərinin inkişafı Bakı-Tbilisi-Ceyhan, Bakı-Tbilisi-Ərzurum, Bakı-Tbilisi-Qars, TANAP kimi meqalayihələrin yaranmasına və bütün bölgənin inkişafına mühüm töhfələr vermişdir. Azərbaycan və Türkiyə münasibətləri beynəlxalq və regional səviyyəli olub, regionun ümumi tərəqqisinə, sabitliyin bərqərar olmasına güclü təminat yaradır. Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri türkdilli ölkələr və xalqlar arasında birliyin və əməkdaşlığın inkişafında ortaq tarixi köklər, iqtisadi əlaqələr, dövlət maraqlarının və gələcəyə birgə baxışın təsiri baxımından olduqca böyük əhəmiyyətə malikdir. Dost və qardaş olan Azərbaycanın və Türkiyənin dövlət başçılarınında arasında şəxsi dostluq və qardaşlıq münasibətləri vardır. Buda, həmçinin, əlaqələrin daha da möhkəmlənməsi və inkişafını şərtləndirən ən əsas amillərdəndir. Azərbaycan və Türkiyə dövlətlərini mədəniyyət ümumiliyi, sosial-iqtisadi əlaqələr, tarixi köklər, yaxın münasibətlər, liderlərinin bir-birinə olan güvən və etibarı, regiona olan münasibətləri, dünyaya sülh və rifah arzusu arzulamaqları, dövlət siyasətləri, strateji müttəfiqlikləri birləşdirir. Qardaş Türkiyə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və dövlət suverenliyinin təmin olunmasının bütün mərhələlərində Azərbaycanın yanında idi. Türkiyə dövlətinin Azərbaycana açıq, dəqiq və birmənalı dəstəyi əsgər və zabitlərimizin döyüş qüdrətini daha da yüksəltdi və müharibənin gedişatı proseslərində əhəmiyyətli təsir yaratdı. Türkiyə kimi hərtərəfli imkanlara malik güclü bir dövlətin Azərbaycanın yanında olması və hərtərəfli dəstəyini açıq bir şəkildə bəyan etməsi işğalçı Ermənistanın havadarlarına və özünə güclü bir zərbə oldu. Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin inkişafı Türk Dövlətləri Təşkilatının hər bir üzvünü gücləndirəcəkdir. Çünki Türkiyə ilə Azərbaycanı və Naxçıvan Muxtar Respublikasını birləşdirən Zəngəzur dəhlizinin açılması o deməkdir ki, Naxçıvan-Qars dəmir yolunun fəaliyyətə başlaması zəruri olacaqdır və hər iki ölkə arasında nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələri intensivləşəcəkdir. Naxçıvan-Qars dəmir yolunun fəaliyyətə başlaması bütün Türk dövlətlərinin inkişaf etməsində mühüm rol oynayacaqdır. Azərbaycan və Türkiyə arasındakı əlaqələrin möhkəmlənməsi regionda sabitliyin və təhlükəsizliyin qorunub saxlanması deməkdir. Türk Dövlətləri Təşkilatını təşkil edən- Türk dünyası üçün xalqlarımızın birlik olması məsələsi daim prioritetdir və aparılan siyasət də bunu aydın göstərir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev əksər çıxışlarında Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərini xüsusi vurğulayaraq, ümumən, türk dünyasının birliyi məsələsini ön planda tutmuşdur. Türk Dövlətləri Təşkilatının birliyi yaxın gələcək üçün potensial qlobal güc kimi çox böyük perspektivlər daşıyır. Birləşmiş Türk dünyası gələcəkdə böyük coğrafiyaya, böyük əraziyə, böyük hərbi gücə, böyük iqtisadiyyata, təbii sərvətlərə, nəqliyyat yollarına, bir soydan, kökdən olan gənc və artan əhaliyə sahib olacaqdır. Bir soydan, kökdən olan xalqların güclü və müştərək birlik yaratmağa nail ola bilməkləri olduqca önəmli bir məsələdir. Azərbaycanın və Türkiyənin qarşılıqlı səyləri bu birliyin möhkəmlənməsinə xidmət edərək türk dövlətlərinin sıx birliyini daha da gücləndirir. Türk Dövlətləri Təşkilatının qlobal önəmi, miqyası və rolu olduqca yüksəkdir. Azərbaycanın və Türkiyənin qarşılıqlı atılan doğru addımları türk dünyasının beynəlxalq məkana inteqrasiyasını və iqtisadi potensialını gücləndirmişdir. Günü-gündən Azərbaycan və Türkiyə arasındakı hərbi sahədə əməkdaşlıq əlaqələri inkişaf edir və birgə ordu quruculuğu istiqamətində atılan addımlar möhtəşəm nəticələr verir. Azərbaycan və Türkiyə dövlətləri arasında təhsil, texnologiyalar sahəsində də əməkdaşlıq əlaqələri olduqca gücləndirilmişdir. Azərbaycan və Türkiyə dövlətləri hər bir zaman fəal əməkdaşlıq etmiş və birgəliyimizin gücü ilə dünya üçün sülh, təhlükəsiz inkişaf dəyərləri yaratmışdırlar. Azərbaycan və Türkiyə arasındakı əlaqələrin böyük bir tarixi vardır. Bu tarix ortaq kökə, dilə, din birliyinə, oxşar mədəniyyətə, adət və ənənələrə söykənir. Hər iki dövlət və xalq tarixlərin ən mürəkkəb dövrlərində bir-birinə dəstək olaraq çıxmışdırlar. Bunun bariz nümunəsi kimi Nuru Paşanın komandanlığı ilə 1918-ci ildə Türk Qafqaz İslam Ordusunun Bakını xilas etməsi üçün Azərbaycana gəlməsini göstərmək çox doğru olardı. Nuru Paşanın komandanlığı ilə Türk ordusu Azərbaycana, Bakıya gəldi və Azərbaycanı daşnakların təcavüzündən xilas etdi. Bakını xilas etməsi ilə Türk ordusu hər bir azərbaycanlının qəlbində yaşayır. Azərbaycan və Türkiyə xalqları ağır dövrlərində bir-birilərinə göstərdikləri köməyi heç vaxt unutmayıblar. Hər iki dövlət bir-birilərinə daim maddi və mənəvi yardım göstərmişdir. Azərbaycan dünyaya hərtərəfli inteqrasiya edə bilmək üçün Türkiyə dövlətinin imkanlarından yararlanmışdır. Azərbaycan Türkiyənin Qafqazda olduğu kimi, həm də Orta Asiya və Xəzər bölgəsində digər dövlətlərlə, xüsusən türkdilli dövlətlərlə əlaqə yarada bilmək üçün ən yaxın müttəfiqidir. Bu müttəfiqlik Azərbaycan - Türkiyə münasibətlərinin inkşafında mühüm vasitə rolunu oynayır. Türkiyə dövləti ilə Azərbaycan dövləti bir-birinə beynəlxalq aləmdə müttəfiq və dayaqdır. Azərbaycanın güclü dövlət olmasında Türkiyənin dünya siyasətindəki gücünün rolu danılmazdır. Hər iki dövlətin münasibətlərinin beynəlxalq hüquq normaları prinsiplərinə əsaslanması dayanıqlı inkşafı zəruri edir. Bir millət, iki dövlət arasındakı münasibətlərin tarixi olduqca qədimdir. Perspektivlərə əsaslanan ikitərəfli siyasi münasibətlər Azərbaycan müstəqilliyini 1991-ci ildə bərpa edəndən sonra daha da inkişaf etdi. Belə ki, 1991-ci il noyabrın 9-da Azərbaycan müstəqilliyini tanıyan ilk dövlət Türkiyə oldu. Bundan sonra münasibətlər daha da irəliləyərək 1992-ci il yanvar ayının 14-də Azərbaycan-Türkiyə diplomatik əlaqələri yaradıldı. Azərbaycan və Türkiyənin diplomatik fəaliyyətə başlaması ilə hər iki ölkə arasında qarşılıqlı əlaqələrin inkişafı geniş perspektivlər açdı. Qarşılıqlı əlaqələrin əsas prinsiplərinin və inkişaf perspektivinin müəyyən edilməsi hər iki dövlətin qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq prinsiplərinə əsaslanmasının nəticəsi idi. Türkiyə hər bir zaman Azərbaycan Respublikasının səylərini dəstəkləyərək, hərtərəfli əlaqələrin inkişafına geniş yardım göstərmişdir. Azərbaycanın beynəlxalq aləmə inteqrasiya olunmasında, regional təhlükəsizliyin qorunmasında, siyasi-iqtisadi və elmi-mədəni maraqların reallaşmasında Türkiyə dövləti ilə yaradılan hərtərəfli əməkdaşlığın xüsusi əhəmiyyəti danılmazdır. Azərbaycan - Türkiyə münasibətləri həmişə yüksələn xətt üzrə inkişaf etmişdir. Azərbaycanın ən etibarlı siyasi müttəfiqi, bərabər hüquqlu iqtisadi tərəf-müqabili olan Türkiyə daim bu münasibətlərin inkişafına xidmət etməklə yanaşı, dünyada və bölgədə sülhün və əmin-amanlığın bərqərar olmasını təmin etmişdir. Azərbaycan - Türkiyə münasibətlərinin həmişə yüksələn xətt üzrə inkişaf etməsi tərəflərin ümummilli liderlərinin xarici siyasət konsepsiyasınada verdiyi əhəmiyyətin və ölkələr arasındakı strateji birliyində göstəricisidir. Hər iki ölkənin əlaqələri və bu əlaqələrin genişlənməsi üçün Azərbaycan tərəfinin atdığı addımlar iki ölkə arasında əməkdaşlıq və qarşılıqlı yardım haqqında protokol, elmi, texniki, mədəni və iqtisadi sahələrdə əməkdaşlıq haqqında saziş, dostluq və hərtərəfli əməkdaşlığın inkişafı barədə müqavilə, siyasi məsləhətləşmələr barədə saziş, investisiyaların qarşlıqlı təşviqi və qorunması haqqında saziş və digər mühüm sənədlər qarşılıqlı əlaqələri möhkəmləndirməyə xidmət edir. Strateji əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi üçün Türkiyə və Azərbaycanın atdığı bütün addımlar dostluq və qardaşlıq əlaqələrinin yeni bir mərhələyə daxil olması üçündür. İki dövlət arasında münasibətlərin hazırki vəziyyəti və inkişaf perspektivləri daim müzakirə mövzusu olmuşdur. Azərbaycan təbii qazının Türkiyəyə nəql edilməsi qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq siyasətinin davam etdirilməsinə ən əsas səbəblərdəndir. Bayram Salmanov Respublika qəzetində dərc olunan “Dünyaya örnək qardaşlıq” məqaləsində Azərbaycan və Türkiyə münasibətlərini geniş bir şəkildə şərh etmişdir. “Azərbaycanın beynəlxalq aləmlə inteqrasiyasında, regional təhlükəsizliyin qorunmasında, ümumiyyətlə, ölkəmizin siyasi-iqtisadi və elmi-mədəni əlaqələrinin formalaşmasında Türkiyə ilə hərtərəfli əməkdaşlığın genişlənməsinə xüsusi əhəmiyyət verən Heydər Əliyev 1993-cü ildə yenidən hakimiyyətə qayıtdıqdan sonra bu istiqamətdə əlaqələri yüksək səviyyədə təmin etdi. Prezident Heydər Əliyevin Yeni Əsr və üçüncü minillik münasibətilə Azərbaycan xalqına müraciətində qeyd etdiyi kimi: “1993-cü ilin yayından başlayaraq, Türkiyəyə münasibətdə də xarici siyasət kursunda ciddi dəyişikliklər edildi və Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərində keyfiyyətcə yeni bir mərhələ başlandı. Bu gün Türkiyə Azərbaycanın ən etibarlı siyasi müttəfiqi, bərabərhüquqlu iqtisadi tərəf-müqabilidir. İki qardaş dövlətin başçılarının qarşılıqlı rəsmi səfərləri zamanı hərtərəfli əməkdaşlığımızı əhatə edən bir sıra mühüm sənədlər imzalanmışdır. Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri iki qardaş xalqın mənafelərinə xidmət etməklə yanaşı, dünyada və bölgədə sülhün və əmin-amanlığın bərqərar olması işinə də öz töhfəsini verdi” [8,4]. Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin inkişafındakı xidmətlərinə görə seçilən şəxslərdən biri də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevdir. Azərbaycan və Türkiyə arasında birgə bəyanatlar, mülki aviasiya və mədəniyyət sahəsində əməkdaşlıq daim diqqət mərkəzində saxlanılan mövzulardandır. Türkiyə və Azərbaycan arasında münasibətlər köklü tarixə, mədəni bağlara, qardaşlıq təməlinə söykənir. Hər iki qardaş dövlət bir-birinə olan hər sahədə dəstəyi ilə inkişaf edib, günü-gündən güclənməkdədir. Türkiyə və Azərbaycan arasında münasibətlərin ən əsas memarlarından biri böyük lider, hörmətli Heydər Əliyevdir. İki ölkə arasındakı əlaqələrin ideal vəziyyətdə saxlanıla bilməsində ən vacib məqam eyni millətin iki ayrı dövlətinin olmasıdır. Türkiyə ilə Azərbaycan arasında strateji əməkdaşlığın inkişafının real təzahürü Azərbaycanın neft-qaz sektoru sahəsində Türkiyə dövlətinə verdiyi dəstəkdir. Azərbaycanla Türkiyə arasında qaz sahəsində əməkdaşlığın qurulması ilə Azərbaycanın təbii qazının Türkiyə Respublikasına tədarük edilməsi formalaşdırıldı. Azərbaycan və Türkiyə Respublikaları arasında təbii qazın satışı və alışı tamamilə rəsmiləşdi. Azərbaycan qazının Türkiyəyə və Avropanın digər ölkələrinə satışının reallaşdırılması ilə Azərbaycanın və Türkiyənin, eləcə də Avropanın və digər regionların enerji təhlükəsizliyinin təmin olunması baş tutdu. Azərbaycan qazının Türkiyəyə və Avropanın digər ölkələrinə satışı ölkələrimiz və bütövlükdə bölgə üçün önəmli bir sıra layihələrin həyata keçirilməsinə əsas oldu. Bu layihələrdən ən əsası Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolunun tikilməsidir. Türkiyə dövləti Azərbaycanın həmişə ən əsas ticarət tərəfdaşlarından biri olmuşdur. İqtisadi sahədə əməkdaşlıq uzun illər boyu davam etdirilir. Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq mədəni fəaliyyətində istər dil, istərsə də adət-ənənə oxşarlığı baxımından Türkiyə mədəniyyətinə yaxındır. Çünki bir-birinə çox yaxın olan hər iki xalq mədəni-kulturoloji əlaqələri ilə də doğmadır. Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra bütün sahələrdə, xüsusəndə, mədəni münasibətlərdə Türkiyə ilə daha da yaxınlaşdı. Azərbaycan və Türkiyə mədəni əlaqələrinin inkişafında hər iki ölkə arasında keçirilən qarşılıqlı tədbirlərin mühüm rolu vardır. Ümumilikdə, Azərbaycan və Türkiyə mədəni əlaqələri son dövrdə daha yüksək templə inkişaf edir. Bununda ən əsas səbəbləri odur ki, bu məsələyə dövlət və hökumət rəhbərləri səviyyəsində baxılır. Buna görə də cəmiyyətlər və diasporalar əməkdaşlığı daim yüksək səviyyədə saxlayırlar. Azərbaycan və Türk diaspor təşkilatlarının beynəlxalq təşkilatlarda müxtəlif beynəlxalq və regional məsələlərə dair mövqeləri çox yaxındır və ya üst-üstə düşür, tərəflər regional və beynəlxalq təşkilatlarda məsləhətləşmələr aparır, daim bir-birinə qarşılıqlı dəstək verirlər. BMT, İKT, NATO, Avropa Şurası, Qara dəniz İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı, İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı, Türkdilli Dövlətlər Birliyi kimi təşkilatlar çərçivəsində baş tutan konfranslarda ölkələrimizin əməkdaşlığı olduqca əhəmiyyətlidir. Türkiyə və Azərbaycan arasında əlaqələrin gücləndirilməsi ilə Qafqaz bölgəsində sabitlik təmin edildi. Bütün beynəlxalq təşkilatlarda Azərbaycanın ərazi bütövlüyü Türkiyə tərəfindən dəstəkləndi.
İki sahil qəzetində Azərbaycan və regionun vəziyyəti tamamilə geniş bir şəkildə şərh olunmuşdur. “Ancaq əhəmiyyətli olan ermənilərin geosiyasi proseslərə və dövlətlərarası münasibətlərə yanaşmasıdır. Onlar utanmadan Azərbaycanı aqressor adlandırmağa çalışırlar. Bu “aqressorluq” nədən ibarət imiş? Sən demə, Azərbaycan 2016-cı ilin Aprel döyüşlərində öz halal torpağının bir qismini hərbi yolla azad etməklə “aqressiya” nümayiş etdiribmiş?! Dünya tarixində bu qədər həyasızlıq nümunəsi olmayıb! Ermənilərin xəstə qafaları adi bir şeyi anlamır: insanlar axmaq deyillər və görürlər ki, erməni işğalçı qüvvələri rəsmən tanınmış Azərbaycan torpaqlarındadırlar! BMT-nin Nizamnaməsinin konkret maddəsinə görə, indiyə qədər beynəlxalq aləm işğalçıların oradan çıxmasını təmin etməli idilər. Ancaq havadarlar və BMT-nin qətiyyətsizliyi ucbatından erməni təcavüzkar qüvvələri hələ də Azərbaycanın 20 faiz torpağını işğal altında saxlayır. Buna görə də Azərbaycan Ordusu hər an öz funksiyasını yerinə yetirmək üçün tam hüquqi əsasa malikdir. Aprel döyüşləridə kənardan təsir nəticəsində yarımçıq bitdi, yəni Ordumuz bütövlükdə işğal altında olan ərazilərimizi azad etmək haqqına malik idi! İndi Azərbaycanın öz hərbi qüdrətini daha da artırması region üçün prinsipial müsbət əhəmiyyət daşıyır” [6,4]. Türkiyə və Azərbaycan əlaqələrinin ən yüksək səviyyədə olmasında strateji faktorlarla yanaşı, dostluq, qardaşlıq prinsipləridə olduqca mühümdür. Xalqlarımızı və ölkələrimizi birləşdirən tarixi köklər, mədəni əlaqələr, keçmişimiz və bugünkü siyasi maraqlarımızdır. Hər iki dövlət arasındakı dostluq-qardaşlıq münasibətləri əbədi və sarsılmazdır, çünki bu dostluq və qardaşlıq əlaqələri qədim tarixə malikdir. Bütün dünyaya örnək ola bilən Türkiyə və Azərbaycan əlaqələrini şərtləndirən amillər sırasında ortaq kökümüzün, dilimizin, dil birliyimizin, oxşar mədəniyyətimizin və adət-ənənələrimizin olması əsas amillərdəndir. Hər iki qardaş xalq və dövlət həmişə bir-birinə dəstək olub, sıx əməkdaşlıq edib. Bu ortaq kök, din, dil birliyi, oxşar mədəniyyət və adət-ənənələr bir millət, iki dövlətə əsrlərin əmanətidir. Türkiyə hər bir zaman müstəqil dövlət quruculuğu yoluna qədəm qoyan Azərbaycan Respublikasını dəstəkləyərək hərtərəfli əlaqələrin inkişafına geniş yardımlar göstərmişdir. Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq aləmə inteqrasiyasında, regional təhlükəsizliyin qorunmasında, ölkəmizin siyasi-iqtisadi, elmi-mədəni maraqlarının reallaşmasında, hərtərəfli əməkdaşlığın genişlənməsində, xalqlarımızın rifah halının yaxşılaşdırılmasında Türkiyə çox böyük əhəmiyyətə malikdir. Azərbaycan və Türkiyə arasında hərbi əməkdaşlığın inkişafı müstəqilliyimizin ilk günündən etibarən başlamışdır. Azərbaycan və Türkiyə arasında təmənnasız hərbi yardım, müdafiə sənayesi, təlim-tədris və maddi-texniki təminat sahələrindəki əməkdaşlıq, Qərblə Şərqin qovuşduğu nəqliyyat dəhlizləri, neft-qaz boru xətləri yüksək səviyyəli strateji əməkdaşlığın yaradılması nəticəsində ərsiyyə gəlmişdir. Azərbaycan və Türkiyə xalqlarının qardaşlığı daimi əlaqələrlə dayanmadan inkişaf edir və möhkəmlənir. Nəticədə də, hər iki qardaş ölkə regionda təhlükəsizliyin qarantına çevrilir. Türkiyə və Azərbaycan əlaqələri strateji xarakter daşıyır, dostluq, qardaşlıq prinsiplərinə əsaslanır. Azərbaycan və Türkiyə dövlətləri bütün beynəlxalq platformalarda bir-birlərinin ədalətli mövqelərini hər bir zaman dəstəkləyirlər və ölkələr arasında müxtəlif sahələrdə əlaqələrin inkişaf etdirilməsində mühüm addımlar atırlar. Hər iki qardaş ölkənin birlikdə icra etdikləri qlobal əhəmiyyətli neft-qaz, nəqliyyat layihələri bütün dünyanın diqqət mərkəzindədir və bu enerji layihələri ölkələrimizin Avropanın enerji təhlükəsizliyindəki rolunu günü-gündən daha da artırır. Hər bir zaman Türkiyənin Azərbaycana verdiyi siyasi-mənəvi dəstək xalqımız tərəfindən ən yüksək qiymətə layiq qiymətləndirilib. Türkiyə və Azərbaycan əlaqələri regionda geosiyasi və geoiqtisadi münasibətlərin tənzimlənməsində olduqca mühüm əhəmiyyətə malikdir. Belə ki, Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri hər zaman dövrün siyasi reallıqlarını nəzərə aldığı üçün qarşılıqlı əlaqələr hər bir zaman müsbət tempdə inkişaf edib, həm iqtisadi, həm siyasi, həm də hərbi baxımdan yüksək səviyyəyə çatmışdır.

Həcər Atakişiyeva

Ədəbiyyat:

1. Azadi, Sevinc. Bölgənin söz sahibi olan iki qardaş ölkə: Türkiyə və Azərbaycan ən çətin zamanlarda bir-birinə dayağıdırlar / S. Azadi // İki sahil. - 2024.- 1 oktyabr. - № 179. - S.5.
2. Bağırlı, Musa. Tarixin sınağından uğurla çıxan qardaşlıq / M. Bağırlı // Respublika. - 2024.- 16 yanvar. - № 8. - S. 4.
3. Əliyeva, İradə. Dünyaya örnək olan Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri / İ. Əliyeva // Azərbaycan. - 2024.- 24 fevral. - № 42. - S. 1,5.
4. Əliyeva, Mehparə. Azərbaycan-Türkiyə: İki ölkə arasındakı diplomatik əlaqələr regional sülhə töhfə verir / M. Əliyeva // Respublika. - 2024.- 14 yanvar. - № 7. - S. 1-2.
5. İbrahimova, Aygün. Azərbaycan ilə Türkiyənin enerji tandemi: İğdır-Naxçıvan qaz kəməri / A. İbrahimova // Respublika. - 2024.- 25 sentyabr. - № 209. - S. 4.
6. İki sahil. – 2018.- 30 iyun. – № 121. – S. 2,4.
7. Qurbanov, Füzuli. Azərbaycan-Türkiyə birliyi: “Geosiyasi layları” tərpədən müttəfiqlik: II məqalə / F. Qurbanov // Xalq qəzeti. - 2024.- 4 iyul. - № 137. - S. 5.
8. Salmanov, Bayram. Dünyaya örnək qardaşlıq//Respublika. - 2024.- 15 iyun. № 126. - S. 4.

Güllə yağışı altında doğulan memuar – 20 Yanvar 1990-cı il

Azadlıq uğrunda mübarizənin keşməkeşli yolu...
Biz bilirdik ki, SSRİ imperiyadır. Moskva hakimiyyəti bu düşüncəyə qarşı nə qədər mühafizəkar davransa da, bu haqda açıq danışmaqdan çəkinmirdik. Amma mübarizənin qalibiyyətlə bitəcəyindən əmin deyildik. Çünki, sovet hakimiyyətinin gücü haqqında bizdə elə bir mif yaradılmışdı ki, onun dağılmasını təsəvvür edə bilmirdik. Yadımdadır, 1979-cu ildə, S.M.Kirov adına Qırmızı Əmək Bayrağı ordenli Azərbaycan Dövlər Universitetinin jurnalistika fakültəsinin 4-cü kursunda oxuyarkən bu barədə tez-tez müzakirə aparırdıq. Arzulayırdıq ki, “kaş, Böyük Buzlaq dövrü təkrarlanaydı, bəlkə, onda Rusiya buz altında qalar və biz irticanın əsarətindən qurtulardıq”.

20 Yanvar tanklar

Rusiyanın hökmranlığı altında SSRİ hökuməti Azərbaycanın sərvətlərini daşıyıb aparmaqla kifayətlənmir, üstəlik ermənilərin başına xalta keçirərək tula kimi böyründə bəsləyir və tez-tez ərazi iddiaları ilə bizim üstümüzə hürdürürdü. Bu, açıq-aşkar imperiya siyasəti idi. Xalqların arasına nifaq salıb “böyük qardaş” simasında onların arasına girmək və sülh adı altında istismar etmək. Mən jurnalistika fakültəsində təhsil alsam da, iqtisadiyyatı səylə öyrənirdim. Xüsusilə, Karl Marksın “Kapital” əsəri mənim üçün iqtisadi və bunun üzərində siyasi həyatı dərk etməyin açarı idi. Bu əsəri oxuyub öyrənəndən sonra anlamışdım ki, sosializm cəmiyyətini bəh-bəhlə tərifləyən SSRİ dağılacaq. Çünki, iqtisadiyyatı zəif olan ölkənin gələcəyi olmur, ya başqa ölkə tərəfindən əsarət altına alınır, ya da öz-özünə dağılıb parçalanır və müstəqilliyini itirir. Hətta sosialist iqtisadiyyatının qeyri-legitimliyi haqqında fikirlərimi seminarlar zamanı açıq bildirirdim. Bu danışıqlar hökumət əleyhinə deyildi, sadəcə, iqtisadi qeyri-məntiqsizliyi deyir və geriliyin əsas səbəbi sayırdım. Bir dəfə iş o yerə çatdı ki, seminar müəllimimiz Ramazan Filiyev tənəffüsdə məni yanına çağırıb bu cür fikirlərdə ehtiyatlı olmağı tövsiyə etdi. “Biz də bilirik, ancaq hökumət bu cür düşünənləri sevmir, ehtiyatlı ol”-dedi.
İndi elə bir zaman gəlib çatmışdı. SSRİ dağılmaq ərəfəsindəydi. Hər şey barədə ölkənin hər yerində açıq müzakirələr gedirdi. Hətta ittifaq ( oxu “imperiya”-müəl.) mətbuatında da. 1990-cı ildə Moskvada çıxan “Literaturnaya qazeta”da bir səhifəlik yazı dərc olunmuşdu. Müəllifi keçmiş DTK (KQB) səlahiyyətlisi idi. O, faktlarla xəbər verirdi ki, hələ Andropovun dövründən SSRİ DTK-sı gizli şəkildə ölkə iqtisadiyyatını təhlil edərək belə bir nəticəyə gəlmişdi ki, iqtisadi göstəricilərə görə ölkə tezliklə uçuruma yuvarlanacaq, yəni, dağılacaq. Bunun qarşısını almaq üçün plan da hazırlanmışdı: rəhbərlik müxtəlif yollarla ölkəni dağıdır, vəhşi kapitalizm yaradır və sonradan “zəhmətkeşlərin” tələbi ilə imperiya yenidən qurulur. Bu haqda siyasi büro üzvlərinə müvafiq arayış da təqdim olunmuşdu.
Belə bir başıpozuq situasiyada Azərbaycan, ümumiyyətlə müttəfiq respublikalar, ilk növbədə müsəlman-türk respublikaları, açıq şəkildə bəyan edilməsə də, ayaqlar altında əzilməli və nəticə etibarı ilə daha böyük ölçüdə təcavüzə məruz qalaraq əsarətə razı olmalıydı. Mən jurnalsit kimi bu cür məsələləri diqqətlə izləyir, təhlil edir və belə qənaətə gəlirdim ki, biz bu situasiyadan istifadə edərək azadlığa nail olmalıyıq. Lakin işi çətinləşdirən problem vardı. Beynəlxalq siyasi mafiya kimi strukturlaşan erməni diasporu Qərbə və Rusiyaya ciddi təsir imkanları yaradaraq Ermənistanın ərazilərini Azərbaycan hesabına genişləndirmək istəyirdi. Bunun üçün də Moskvanın və Avropa ölkələrinin, habelə ABŞ-ın razılığı və yardımı ilə Azərbaycanın Qarabağ bölgəsini ələ keçirmək planıı işə salınmışdı. Kreml strateqlərinin məqsədi ilk növbədə Azərbaycanı daha iri zəncirlərlə hörümçək toru kimi bürümək idi. Çünki, “Ermənistan” adlı əldəqayırma dövlət məhz Azərbaycanın əzəli torpaqlarında yaradılmışdı və vaxtilə bəşəriyyətə meydan oxumuş Türk sivilizasiyasının mərkəzində çürümüş appendisit rolunu oynayırdı. Onu aradan qaldırmaq olmazdı, əks halda Türk dünyası yenidən dirçələrdi və Rusiya imperiyası və Qərbin gözqamaşdırıcı inkişafı kölgədə qalardı. Əslində isə Türk dünyasının baş qaldırması imperiyaların müstəmləkə siyasətlərinə güclü zərbə olardı. Dünya gücləri üçün ən böyük təhlükə bu idi.
Vəziyyət nə qədər ağır olsa da, Moskvadan Bakıya beynəlmiləlçilik adı altında nə qədər təzyiq olsa da, imperiyanın siyasəti Azərbaycanda asan yerimirdi. Xalq ayağa qalxmışdı. Qarabağın rus-erməni quldur dəstələri tərəfindən işğalı prosesi rəvan getmirdi. İttifaq və dünya siyasətçiləri heyrət içində idilər. Onlar gözləmirdilər ki, bir neçə əsr rus şovinizminin zülmündən əziyyət çəkən Azərbaycan xalqı bu qədər əzmkar ola bilər. Buna görə də azərbaycanlılara dərs vermək lazım idi. Bu səbəbdən də Sov.İKP-nin baş katibi Mixail Qorbaçov və onun ermənipərəst ətrafı, yəni Kreml ictimaiyyətdə belə bir rəy formalaşdırmağa çalışırdılar ki, guya SSRİ-də demokratiya qurulur, xalqlar azadlığa çıxır və bu konteksdə Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində yaşayan ermənilər müstəqil dövlətlərini qurmaq istəyirlər. Hamı – biz, ruslar, qərbdə yaşayan alimlər yaxşı bilirdilər ki, Qarabağ Azərbaycan torpağıdır. Hamı bilirdi ki, ermənilərin heç vaxt dövlətçiliyi olmayıb. Onların tarixləri də, Ermənistan respublikası da saxtadır. Amma uzun əsrlər boyu ermənilərə imkan yaratmışdılar ki, özlərinin qədim və “dənizdən-dənizə” uydurma dövlətləri haqda yalan salnamələr yazıb muzeylərin və kitabxanaların arxivlərini doldursunlar.
Ermənilər Kremlin və Qərbin planlarından xəbərdar idilər. Buna görə də Qarabağda yaşayan azərbaycanlılarla söhbətlərində yarızarafat-yarıciddi deyirdilər ki, bu torpaqlar bizimdir, yaxşı olar ki, başqa yerlərə köçüb gedəsiniz. Hətta onlar Azərbaycan əleyhinə mitinqlərə başlayandan sonra bildirdilər ki, Qarabağı Fələstinə çevirəcəklər, yəni, daimi münaqişə ocağı yaradacaqlar.
1988-ci ildə Stepanakertdə (Xankəndidə) separatçıların mitinqi tüğyan edəndə Ağdamda yaşayan və məşhur 1 nömrəli məktəbdə 35 ilə yaxın idman müəllimi işləyən, yeri gəlmişkən, o, mənə də idmandan dərs deyib, Dorik Baqdasarov adlı erməni öz hökmü ilə Stepanakertə gedib mitinqdə çıxış etdi və erməniləri “ağıllarını başlarına yığmağa” çağırdı. O deyirdi: “Biz bu torpağın çörəyini yeyirik, onun sahiblərinə qarşı çıxmağımız ağılsızlıqdır”. Birinci dəfə ermənilər Doriki fitə basıb tribunadan düşürdülər. Lakin bir həftə sonra o, yenidən eyni məzmunda çıxış edəndən sonra separatçılar onu meşəyə aparıb qətlə yetirdilər.
Bütün bunların fonunda Azərbaycan xalqı ayağa qalxdı və var gücü ilə erməni separatizmini müdafiə edən Kreml siyasətçilərinin əleyhinə güclü nümayişlərə başladı. Nümayişçilərin gözünü qorxutmaq, erməni silahlı quldurlarının işini asanlaşdırmaq üçün 1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə sovet silahlı qüvvələri Azərbaycana yeridildi. Həmin vaxt mən “Azərelektromaş” Elm-İstehsalat Birliyində dərc olunan “Sabah yeli” çoxtirajlı qəzetinin redaktoru, eyni zamanda kommunist partiyasının rayon partiya komitəsi hüququnda olan birlikdəki partiya təşkilatı katibinin ideoloji işlər üzrə müavini idim. Ayın 19-u səhər “Kommunist” nəşriyyatının mətbəəsində qəzetin növbəti nömrəsini çapa hazırlayırdım. Saat 8-də işə başlamışdım və qrafik üzrə saat 12-də qurtarmalı idim. Ancaq saat 10.30-da xəbər gəldi ki, artıq sovet qoşunları Bakının ətrafına toplaşıb. Başa düşdüm ki, erməni separatizminə və imperiya əleyhinə mitinq edənləri edam gözləyir. Çünki, məlum məsələ idi ki, şəhər ətrafındakı qoşunlara şəhərdaxili hərbi hissələrdəki qoşunlar da qoşulacaqdılar. Amma sonra aydınlaşdı ki, şəhərdəki hərbi hissələrə Rusiyadan xeyli əsgəri bölmələr gətirilib. Baş verə biləcək mümkün qırğının qarşısını almaq üçün Xalq Cəbhəsinin çağırışı ilə şəhərdəki hərbi hissələrin ətrafına toplaşıb əsgərlərin küçələrə çıxmasının qarşısını almaq lazım idi. Buna görə də mətbəədəki işi yarımçıq saxlayıb iş yoldaşlarım və həmfikirlərimlə birlikdə Bakının mərkəzində yerləşən və əhali arasında “Salyanski kazarma” adlandırılan hərbi hissəyə getdim. Açığı bildirim ki, mən cəbhəçi deyildim, cəbhəçilərin fəaliyyətini də təqdir etmirdim, çünki, onların taktiki və strateji cəhətdən fəaliyyət istiqamətlərini səhv sayırdım. Məni bir neçə dəfə Azərbaycan Xalq Cəbhəsinə qoşulmağa dəvət etsələr də, razı olmamışdım. Lakin rus qoşunlarının hücumlarına qarşı durmağa gedəndə qəlbimdəki vətən məhəbbəti və vətəndaşlıq borcunun məsuliyyəti altında qərar vermişdim.
Hərbi hissənin ətrafı hasar idi və şəhərə çıxış üçün bir neçə qapısı vardı. Mən əvvəlcə “taksimotor” müəssisəsi tərəfdə olan qapıya yaxınlaşdım və saat 17:00-a qədər orada keşik çəkənlərlə birgə oldum. Buraya toplaşanların sayı təxminən 200 nəfərə yaxın idi. H/hissənin hasarı dəmir cağlardan qurulmuşdu və bu səbəbdən onun həyəti aydın görünürdü. Həyətdə nizami ordunun əsgərlərinə oxşamayan, amma əsgər geyimində olan adamlar vardı. Saat 16:00-da hasara yaxınlaşaraq həmin adamlardan birini yaxına çağırdım. Məqsədim onun kimliyini öyrənmək idi. Bizim aramızda rus dilində belə bir dialoq oldu:
“-Salam.
-Salam.
-Siz burada nə edirsiniz?
-Bizə deyiblər ki, burada yaraqlılar dinc erməniləri qırırlar, gətiriblər ki, onları müdafiə edək.
-Erməniləri qırırlar?!
-Bəli, bizə belə məlumat verilib.
Mənim əynimdə kostyum, köynək və qalstuk vardı, paltoda idim. Paltonun düymələrini açıb yana fırlatdım.
- O yaraqlı deyilən adam mənəm. Bax, gör mənim silahım var?
O diqqətlə baxıb, yoxdur dedi.
-Əgər silahım yoxdursa, mən erməniləri necə öldürə bilərəm?
O çiyinlərini çəkdi.
Mən SSRİ Jurnalistlər İttifaqının bütün SSRİ-də hörmət bəslənilən üzvlük biletini çıxarıb ona göstərdim.
-Mən jurnalsitəm, qatil deyiləm, əslində isə bizi öldürürlər, yəni bizim Qarabağ bölgəmizdə yaşayan ermənilər azərbaycanlıları öldürür, evlərindən qovur, torpaqlarımızı Ermənistana birləşdirmək istəyirlər.
-Mən də adam öldürən deyiləm, Saratov şəhər partiya komitəsində təlimatçı işləyirəm. Gecə ilə həyəcan siqnalı verib, hərbi vəzifəliləri hərbi komissarlığa çağırdılar və harasa apardılar. İndi bilmişik ki, bu şəhərdəyik.
-Ailəlisən?
-Hə, iki qızım var, 32 yaşındayam.
-Təsadüfə bax, mən də 32 yaşımdayam və iki qızım var.
Həmsöhbətim dərhal bildirdi ki, onlar baş verənlərdən xəbərsizdirlər və bu haqda ətraflı öyrənmək istəyirlər. Buna görə lazımdır ki, biz hərbi hissənin klubunda hərbçilərə məsələnin həqiqi mahiyyətini izah edək. Bunun üçün o, qərargaha getdi ki, komandirdən icazə alsın və h\hissənin klubuna yığışıb məni dinləsinlər. Ancaq bir dəqiqə sonra komandirin əmri ilə hərbi hissənin içərisində hasardan 10 metr məsafədə, bayırdan isə 5 metr məsafədə dayanmaq əmri verildi. Məlum məsələ idi ki, imperiya siyasətçiləri həqiqəti xalqdan və ordudan gizlədirdilər.
Dəstəmizə AXC adından tez-tez əlaqələndiricilər gəlir, rus qoşunlarının hərəkət istiqamətləri barədə dəqiq olmayan səthi məlumatlar verir, postumuzda möhkəm durmaq çağırışı edirdilər. Mən həmin adamların sözlərinə əhəmiyyət vermir, daha çox müstəqil hərəkət etməyi düşünürdüm. Ancaq, hər bir halda 5 min nəfərin çalışdığı bizim istehsalat birliyinin əksər üzvləri mənimlə məsləhətləşir və sözlərimə diqqət edirdilər. Onların sırasında AXC üzvləri də vardı. Bunun səbəbi o idi ki, mən jurnalist kimi həmişə fəhlələrin mənafeyini müdafiə edirdim və dəfələrlə məmurların haqsızlığına məruz qalmış şəxslərin işdən qovulmasının qarşısını almışdım. Onlar mənə inanırdılar.
Saat 17:00-da biz dostlarımızla danışdıq ki, evə gedib yemək yeyək və axşam saat 20:00-da qayıdaq postumuza. Sadə şəkildə düşünürdük ki, sovet ordusu öz “xalqına” güllə atmaz. Bütün bu həngamələr bizi qorxutmaq üçündür. Ancaq, bəzi hallarda soldatların atəş açacaqları barədə də fikirləşirdik və bu fikir bizi qeyzləndirirdi. Özümüzə söz verirdik ki, atəş açılacağı təqdirdə geri çəkilmək söhbəti yoxdur. Ölərik, amma torpaqlarımızı düşmənə vermərik. Silahımız, ordumuz olmadığı üçün özümüzü qurban verməklə qalib gəlmək arzusu bizdə güclü idi.
Axşam saat 8-də danışdığımız kimi “Nizami” metrostansıyasının qarşısında toplaşdıq. Bəzi yoldaşlarımız gecikdiyindən onları təxminən yarım saat gözlədik. Həmin müddətdə bir neçə dəfə təxribatçı qrupların həmlələri ilə qarşılaşdıq. Məsələn, bir neçə yeniyetmənin əyləşdiyi avtobus dəstəmizə yaxınlaşaraq bərkdən elan etdilər ki, gəlin gedək filan yerə, sizlərə silah paylanacaq və qoşunlara silahlı müqavimət göstərəcəyik. Onlar cəbhənin adından danışır, cəbhəçilər isə onların guya Ayaz Mütəllibovun adamları olduğunu bildirirdilər. Mən isə anlayırdım ki, bu təxribat Moskvaya işləyən KQB-nin (DTK) işləridir. Kremldə yaxşı bilirdilər ki, azərbaycanlılarda silah yoxdur. Onlar öz işğalçı planlarına həqiqət donu geyindirmək üçün bu cür təxribatlara əl atırdılar. Camaat onların bu təxribatlarına uymadılar.
Saat 21:30-da biz müəssisəmizin “dyadya Kolya” deyə çağırdığımız rus sürücünün idarə etdiyi “İkarus” markalı avtobusla Salyan kazarmasına getdik, amma bu dəfə Dövlət Statistika Komitəsinin qarşısından keçən yolla kazarmanın digər qapısı ağzında keşik çəkməyə başladıq. Hərbi hissənin darvazası qarşısında bizimkilər də daxil olmaqla azı 500 nəfər vardı. Biz gəzişir, söhbətləşir, müzakirələr aparırdıq. Yanımda elm-istehsalat birliyinin hüquq şöbəsinin müdiri, hüquqşünas, əslən Gəncədən olan Telman Rüstəmov vardı. Daha sonra mühasibatlıq şöbəsi müdirinin müavini ağdamlı Seymur Abdullayev və birliyin rəssamı Həmid Cəfərov ( o, Füzulidən idi) mənə yaxınlaşdılar. Vəziyyət barədə soruşdular, nə etməli olduğumuzu öyrənmək istədilər. Əsas sual bu idi ki, rus soldatları bizə atəş açacaqlar, ya yox? Mən cavabı dəqiq bilməsəm də, yerimizdə möhkəm dayanmağı tövsiyə edirdim. Açığı, özüm artıq ölümü gözümün altına almışdım, çünki, düşünürdüm ki, bu gün biz düşmənə heç olmasa mənən qalib gələ bilsək, onda ölkəmizin azadlığı, müstəqilliyimiz barədə açıq fikirləşə bilərik. Yəni, bu axşam istibdadın qırılma anı ola bilər.
Axşam saat 10-da kazarma ətrafında yaşayan rus zabitlərinin ailələri (arvad-uşaqları) silahlı əsgərlərin müşayiəti ilə kazarmanın içərisinə aparıldı. Bu ərəfədə bir polkovnik kazarmadan çıxaraq nümayişçilərin əllərində olan və rus dilində yazılmış “Əsgərlər, dinc nümayişçilərə atəş açmayın”, “Sovet əsgərləri, bizi erməni yaraqlılarından qoruyun!” kimi şüarların yığışdırılmasını tələb etdi. O bildirdi ki, guya AXC rəhbərliyi ilə danışıqlarda razılığa gəlinib ki, heç bir təbliğat aparılmasın. Uşaqlar bu tələbə əməl etdilər. Sonra isə hərbi hissənin həyətində zirehli texnikanın manevrləri başladı. Texnikanın saldığı səs-küy adamın beyninə işləyirdi.
Saat 23:45-də əvvəlcə taksimotor tərəfdən ilk atəş səsləri gəldi. Dəqiqələr keçdikcə atəşin intensivliyi də artır və genişlənirdi. Güllələrin uçuş trayektoriyasından görünürdü ki, havaya atəş açılır. Seymurla Həmid mənə yaxınlaşıb orada qalıb qalmamağı soruşdular. Bildirdim ki, heç yana getmək lazım deyil. Lakin onlar öz aralarında məsləhətləşib getdilər. Sonra Telman mənə yaxınlaşdı. Soruşdu ki, orduda olmusan. Bildirdim ki, universitetdə hərbi kafedrada dərs keçmişəm, 5-ci kursdan sonra isə 3 aylıq hərbi toplanışda olub, hərbi və taktiki təlimləri öyrənmişəm. Axırda da dövlət imtahanı verib leytenant rütbəsi qazanmışam. Hərbi vəzifəm vzvod komandiridir. O dedi ki, atılan güllələr qadağan olunmuş işıqsaçan güllələrdir. Cavab verdim ki, hər nə olur olsun, biz ölümlə də olsa ordunun qarşısından qaçmamalıyıq. Daha sonra AXC üzvü olan maştağalı mühəndis Mikayıl və Füzulidən olan fəhlə Barat mənə yanaşdılar. Mikayıl cibindən bir RQD qumbarası çıxarıb göstərdi və soruşdu:
-Camaata atəş açılsa qumbaranı soldatlara tərəf atsam necə olar?
-Bu səndə hardandır? -təəccüblə soruşdum.
-Cəbhədən veriblər – dedi.
-Neçə dənə qumbara varındır?
-Elə budur, - dedi.
-Bir qumbara ilə nə edəcəksən? Uzağı iki-üç soldat öləcək, amma bunu bəhanə edib minlərlə soydaşımızı öldürəcəklər. Qətiyyən olmaz!
Mikayıl mənimlə razılaşdı. Saat 23:55-də qəfildən əsgərlər hücuma keçərək üzərimizə gəldilər. Əsgərlərin haradan hücuma başladıqları ilk anda bilinmədi. Qarşımızdakı darvaza bağlı idi. Heç demə, darvazanın sağ tərəfində, hasarın küncündə piyadalar üçün kiçik qapı da var imiş, hücuma oradan keçiblər. Hücum edənlər əllərində avtomat, atəş aça-aça üstümüzə yüyürürdülər. Bir anda aləm bir-birinə dəydi. Güllə yağışı altında adamlar hara gəldi, necə gəldi qaçıb canını qurtarmağa çalışırdı. Mən isə var gücümlə qışqıraraq əllərimi yana açıb “Hara qaçırsınız?” -deyə, camaatı saxlamağa çalışırdım. Heç cür inanmağım gəlmirdi ki, soldatlar adamlara atəş açarlar. Bir neçə saniyə içərisində meydan seyrəldi və baxdım ki, əllərim havada soldatların qarşısında tək dayanmışam. Bu vaxt dyadya Kolya “ikarusu” götürüb aradan çıxmağa çalışdı. Artıq avtobusun içərisində iki meyit vardı. Bunlar tatar balası Ferqat Tutqamışev və xaçmazlı Abdullayev idilər. Avtobusun içərisi nisbətən hündür olduğu üçün güllə onlara dəymişdi. Yol basırıq olduğundan avtobus çox aşağı sürətlə hərəkət edirdi. Bir soldat avtomatla arxadan “ikarus”un gövdəsinə atəş açdı. Digər maşının ani düşən işığında güllələrin avtobusun gövdəsinə necə dəydiyini gözlərimlə gördüm. Maşın yolu tutulduğundan adamların bir qismi adi addımlarla üzüaşağı getməyə başladı. Lakin hərəkət etmək çətin idi, səkilərdə camaatı bura gətirən avtobuslar dayanmışdı. Daha onları hərəkətə gətirib getmək mümkün deyildi. Buna görə də avtobusların arxasındakı hasar boyunca bir adamın güclə gedə biləcəyi dar cığırla bir-bir getməyə başladıq. Mən birinci dayansam da, adamları bir-bir yola verib, axırda getməyi düşünürdüm. Məndən əvvəlki sonuncu kişi keçəndə əynindəki gödəkçə (teleqrika) avtobusun buferinə ilişdi. Əvvəl bunu sezmədim, keçmək istəyəndə kişi məsələni izah etdi və mən geri çəkildim ki, o, gödəkçəsini çıxarda bilsin. Bu vaxt kürəyimə nəyinsə toxunduğunu hiss etdim. Geri dönəndə baxdım ki, soldat avtomatın lüləsini kürəyimə dayayıb. O hər an atəş aça bilərdi. Nə edəcəyimi bilmədim, çox həyəcanlansam da əlacsız vəziyyətdə astadan gülüb “Ə, bir az cəld ol, bu köpəkoğlu avtomatı dirəyib belimə”, - dedim. Ancaq atəş açılmadı və mən kazarmanın qarşısından sonuncu olaraq uzaqlaşdım. Ancaq çox uzağa getmədim. Mitinqçilərdən təxminən 35-40 nəfər 20-25 metrlik məsafədə ayaq saxlayıb Moskvanın, kommunist partiyasının, baş katib M.Qorbaçovun ünvanına ittihamedici şüarlar səsləndirməyə başladıq. Biz artıq bilirdik ki, orada xeyli sayda yaralılar var və küçələrdə fırlanan təcili yardım maşınlarını oraya göndərməyə çalışırdıq. Yaralılardan xəbərimiz yox idi. 6 təcili yardım maşınını kazarmanın qarşısına, yaralılara kömək üçün göndərsək də, onları geri qaytardılar.
Uzun illər ərzində döyüş qabiliyyətinin yüksək olması ilə fəxr etdiyimiz sovet ordusunun soldatları qarşımızda, 20-25 metrlik məsafədə diziüstə atəş mövqeyi tutaraq silahlarını bizə tuşlamışdılar. Güllə yağışının saçdığı işıqlar atəşfəşanlığı xatırladırdı və təəssüf ki, bu mənzərə insanlara sevinc yox, ölüm bəxş edirdi. Təxminən yarım saat həmin ərazidə qaldıqdan sonra dəstəmizdə qərara gəlindi ki, mərkəzi komitənin qarşısına gedək. Çünki, xəbər gəlmişdi ki, orada böyük kütlənin iştirakı ilə etiraz mitinqi keçirilir.
Hardansa uşaqların urcahına keçmiş sovet dövrününü təcili yardım maşınının markasından olan UAZ-a 15-ə yaxın adam doluşmuşdu. Biz Sovetski küçəsi ilə MK-nın binasına doğru hərəkət etdik. Nərimanovun heykəlini keçəndən sonra maşından düşdük və yolumuza piyada davam etdik. MK-nın təzə binasının yarımçıq qalmış ikinci korpusunun karkasları arasında əlində silah ora-bura hərəkət edən soldatların gecə qaranlığında siluetləri güclə sezilirdi. Artıq mən başa düşürdüm ki, vəziyyət olduqca gərgindir və sovet ordusu hər cür qəddarlığa hazırdır. Axı, biz nə etmişdik? Sadəcə, torpaqlarımızın işğal edilməsinə qarşı çıxırdıq.
MK-nın qarşısında bəlkə də 15-20 min adam vardı. Orada mikrofon qoyulmuşdu və natiq “Qeyrət” adlı təşkilatın adından danışırdı. Bu, tanınan mübariz təşkilat deyildi və birdən-birə meydana atılması mənə qəribə gəldi. Məndə olan məlumata görə, təşkilatın sədri universitetin filologiya fakültəsində dərs deyir və tələbələrin onun haqqında fikri mənfidir. Düşündüm ki, KQB-nin planıdır. Aydın görünürdü ki, xalqın üzərinə qoşun yeridənlər hər bir detalı fikirləşmişdilər. Mikrofondan danışan şəxs Avropada yerləşən Qərbin “Azadlıq” radiosunun Azərbaycan bölməsinin rəhbəri Mirzə Xəzərlə əlaqə yaradır və meydandakılar Mirzənin səsi ilə sovet qoşunlarına qarşı respublikamızın müxtəlif regionlarında quraşdırılmış barrikadalardakı vəziyyət barədə məlumat verirdi. Elə oradaca mikrofondan soldatların atəşlərindən həlak olmuş vətəndaşlarımızın harada basdırılması müzakirə edilərək yer seçildi. Bunun üçün Dağüstü park məqbul sayıldı. Adamlar gərginlik içərisində yeni xəbərləri gözləyirdilər. Bu arada yeniyetmə bir oğlanın hardansa tapıb geyindiyi əsgər şineli diqqətimi cəlb etdi. Şinel onun əyninə böyük idi və yerlə sürünürdü. Yeniyetmənin əlində içərisinə yarıya qədər kerosin tökülmüş butulka vardı. Guya ki, bu, “molotov” kokteylidir və oğlan tanklarla müharibəyə hazırlaşıb. Təbii ki, bu yalnız görüntü yaratmaq üçün idi və uşaq fantaziyasının məhsulu ola bilərdi. Yaxud da təxribatçılar əldə dəlil etmək üçün onu belə aldadıcı hərəkətə sövq etmişdilər.
Kənardan baxanda belə görünürdü ki, ortada xaotik fəaliyyət var və nə etmək lazım olduğunu kimsə bilmir. Ancaq az-çox prosesin mahiyyətini bilənlər, məsələn, mən özüm görürdüm ki, hadisələr gizlincə idarə olunan ssenari üzrə inkişaf edir. Çünki, təxminən saat ikinin yarısında MK-nın qarşısına ZİL-130 markalı yük maşını sürətlə daxil oldu. Mikrofondan elan edildi ki, AXC-nin Nəsimi təşkilatının Daşqın adlı sədri gəlib və yeni xəbərlər gətirib. Həmin şəxs çıxış etdi və həyəcanla bildirdi ki, soldatlar müxtəlif istiqamətlərdən şəhərə hücum ediblər, insanlara atəş açıblar, yüzlərlə adam ölüb və onun sürdüyü yük maşını da atəşə məruz qalıb, sadəcə təsadüf nəticəsində ona güllə dəyməyib. Üstəlik bəzi yerlərdə mitinqçilərin barrikada quraraq ciddi müqavimət göstərdiklərini, tezliklə sovet tanklarının bu meydana daxil olacaqlarını sözlərinə əlavə etdi. Dərhal kimlərsə müzakirələrə başladı və qərara aldılar ki, burada da barrikada qurulsun. Daşqın adlı şəxs gətirdiyi yük maşınını işə saldı və dala-qabağa sürməklə ajiotaj yaradıb əvvəlcə küçənin tinində olan gözətçi budkasını vurub aşırdı, maşını da çəpəki saxlayaraq yolu kəsdi. Yaxınlaşıb güllələnmiş avtomaşını nəzərdən keçirdim. Sürücü tərəfdən qapı açıq idi və qapının astarı nədənsə çıxarılmışdı. Qapının aşağı tərəfində 3 deşik vardı. Yəqin ki, güllələrin açdığı dəliklər idi. Düşündüm ki, necə ola bilər ki, sürücüyə güllə dəyməsin. Bu bir az müəmmalı görünürdü.
Mitinq davam edir, sovet hökumətinin, rus ordusunun, istibdadın əleyhinə şüarlar səsləndirilirdi. Daha bir neçə dəqiqə keçdi. Bu vaxt uzaqdan tankların gurultusu eşidilməyə başladı. Gurultu getdikcə yaxınlaşır, kütlənin həyəcanı və narahatlığı artırdı. Saat 3-ə 20 dəqiqə işləmişdi. Kommunist küçəsinin aşağısından yuxarıya doğru işıq seli sürünəndə hamıya agah oldu ki, tanklar “Baksovet”ə yaxınlaşır. Bir anda adamlar labüd ölüm qarşısında meydandan qaçıb uzaqlaşmağa çalışdı. Mən birinci dəfə idi ki, insan kütləsinin canını qurtarmaq üçün kütləvi qaçışını görürdüm. Bu əsil fəlakət mənzərəsi idi. Adamlar vahimə içərisində neçə gəldi özlərini kol-kosa vuraraq Fəvvarələr bağına, oradan isə İçərişəhərə dürtülməyə can atırdı. Yer dar, minlərlə insan, qaranlıq, bir basabas vardı ki, gəl görəsən. Təxminən 3 dəqiqə ərzində meydandakı adamların sayı yarıbayarı azaldı. Amma gözəyarı hesablamaya əsasən meydanda 5-6 min insan qaldı. Artıq tanklar Bakı Şəhər İcraiyyə Komitəsinin tininə çatmışdı və ilk olaraq üzərlərində quraşdırılmış güclü projektorlar hər yanı işıqlandırdı. Güclü işıq gözlərimi qamaşdırdığı üçün daha çox ətrafa baxırdım. Baxır və düşünürdüm ki, bu daha sondur. “Nə edim” sualına bir an içərisində cavab verməli idim. Ya qaçıb canımı qurtarmaqla ömür boyu öz qəlbimdə gözükölgəli yaşamalı, ya da ölümü qəbul edib həyatıma şərəflə son qoymalıydım. Qətiyyətlə ikincini seçdim. Özümə təskinlik verdim ki, mən müvəqqəti, vətən isə əbədidir. Əgər tankın qabağından qaçmayıb könüllü ölümə getsəm, bu, işğalçıların inamına böyük zərbə olacaq. Bu fikirlərlə qəddimi düzəltdim və yolun ortasında şax dayanıb gözümü tanklara dikdim. Hamı kənara çəkilmişdi, yolun ortasında cəmi 3 nəfər qalmışdıq. Ölümü düşünə-düşünə valideynlərim və körpə qızlarım gözlərim önünə gəldi. Mən qəddar insan deyildim. Uşaqlıqdan doğmalarımın dərd-sərini görəndə Allaha yalvarırdım ki, onlara gələn qada-bəla mənə gəlsin. Ata-anam mənimlə nəfəs alırdılar. Qızlarım doğulandan çalışırdım ki, vətən üçün can yandıran vətəndaş kimi böyüsünlər. Düşündüm ki, əgər mənim ölümüm vətənin azadlığına zərrə qədər xeyir versə, övladlarım azad ölkədə böyüyəcəklər. Ümid edirdim ki, valideynlərim də Qarabağın işğalına qarşı çıxdığım üçün fəxr edəcəklər. Nə qədər ürəyiyumşaq olsam da azadlıq uğrunda hər cür cəfaya dözməyə təpərim vardı.
Tanklar metronun önünə çatanda səkilərdə qərarlaşmış kütlənin içərisində bir hərəkətlilik yarandı, görünürdü ki, hamı nəyin baş verə biləcəyini duyurdu. Birdən müxtəlif istiqamətlərdən təxminən 10-12 nəfər yeniyetmə və cavan oğlan küçənin ortasına qaçdı və dəstə halında bizdən qabağa keçib qol-qola girdilər, cəsarət və mətanətlə tankın qarşısında canlı divar qurdular. Ölümün başları üzərində fırlandığı bir məqamda insanların bu fədakarlığı adamı riqqətə gətirirdi. Həmin səhnə vətən məhəbbətinin necə ülvi hiss olduğunun təbii göstəricisi idi. Tankların canlı divara çatmasına bir neçə metr qalmış bizimlə yanaşı səkidə hadisələri izləyənlər arasında bir silkinmə baş verdi və təxminən 18-20 yaşlarında gənc bir qız onunla qol-qola dayanmış iki yaşlı qadının əlindən sıyrılıb çıxdı. Bu zaman onu tutmağa çalışan qadınların əlində qızın paltosu ilişib qaldı və o səkidən qaçaraq gəlib hamıdan qabağa keçən qız yolun tən ortasında sinəsini irəli verib tankların qarşısında dayandı. Onun əynində ağ sviter və uzun qara yubka vardı. Uzunboğaz çəkmələri də qara rəngdə idi. Başını dik tutub qürurla durmuşdu. Bir anda meydanda möhtəşəm vətənpərvərlik səhnəsi yarandı. Mənzərənin nəfəskəsən mübariz sükutunu tankların gurultusu batıra bilmirdi. Əksinə, projektorların gur işığı fonunda gənc qız əzəmətli azadlıq rəmzi kimi görünürdü. Görünürdü yox, bu, məhz belə idi.
Öndə gələn tankın sürücüsü qızın lap burnunun ucunda əyləci kəskin basdı, ağır texnika yerində irəli-geri yırğalandı və tankın uzun lüləsi qızın qarşısında baş əyirmiş kimi aşağı-yuxarı yelləndi. Həmin an kütlənin içindən gələn iniltili uğultu qəlbləri titrətdi. Çoxları elə düşündü ki, tankın lüləsi indicə qızın başını əzəcək. Ancaq təhlükə sovuşdu və nə edəcəklərini bilməyən insanlar çaşqınlıqla baş verənləri izləyirdi. Mikrafonda pafosla danışanlar əhalini sakitliyi qorumağa çağırırdı. Lakin onlara qulaq asan yox idi. Çünki, həmin adamların hadisələrə müdaxiləsi sıfır vəziyyətində idi. Qızın qarşısında müticəsinə dayanan tankın üst qapağı açıldı və oradan başını çıxaran hərbçi (o, özünü təqdim etdi, ancaq soyadını yox, rütbəsini eşidə bildim, polkovnik idi) bildirdi ki, əgər onun tanklarına doğru bircə daş atılsa, hamını gülləbaran edəcəklər. O da əhalini sakitliyi qorumağa çağırdı. Görünür, onun da başını doldurmuşdular ki, Bakıda yaraqlılar küçələrdə erməniləri qırır-çatır, banditizm baş alıb gedir.
Əslində əhali sakit idi, yəni, bizim dərdimiz torpaqlarımızın işğalına qarşı dinc mübarizə idi. Təəssüf ki, Kreml əsl niyyətini pərdələyərək ictimaiyyətə və digər ölkələrin əhalisinə tərs məlumatlar çatdırırdı. Azərbaycanın isə xaricə çıxışı məhdud idi və biz öz dərdimiz içərisində boğulurduq.
Polkovnikin əmri ilə tanklardan tökülüşən və bir hissəsi də hardansa peyda olan boy-buxunlu, ilk baxışda parad geyimli soldatlar tankların əhatəsində dövrə vuraraq əllərində avtomat döyüşə hazır vəziyyətdə dayandılar. Əllərində ağ əlcəklər olsa idi, deyərdin, bəs, paraddan keçəcəklər. Acı-acı fikirləşdim ki, gör imperialistlər nə qədər qəddardırlar ki, insanlara ölümü geyim-kecimdə gətirirlər. Onların əllərində avtomat Kalaşnikov vardı, dümbəklərindən bizə Qazaxıstanda 1986-cı ildə sovet ordusunun törətdiyi qanlı qırğından tanış olan itiuclu, kiçik saplı bel asılmışdı. Məncə, üsyançıları asanlıqla qətlə yetirmək üçün hazırlanmış xüsusi təyinatlı (rusca biz onlara qısaca “spesnaz” deyirdik) dəstənin üzvləri idilər. Yerlərindən tərpənmədən səhərə qədər durdular. Sübh çağı saat yeddidən hava tədricən işıqlanmağa başladı. Saat 8:00-da artıq hər şey aydın görünürdü. Buna görə ehmalca soldatlardan birinə yaxınlaşdım. İşğalçı ordunun soldatı olduğu üçün ona “sabahın xeyir” deməyə dilim gəlmədi. Sakitcə, rus dilində ondan “Soldat, sən bura niyə gəlmisən?”-deyə, soruşdum.
Cavab vermədi. Gözlərini düz qabağa zilləyib baxırdı.
-Səninləyəm, axı, niyə gəlmisən?
Gözlənilmədən sakit və cəld:
-“Siz erməniləri öldürürsünüz” - dedi.
Mən başa düşürdüm ki, soldatlarda düzgün informasiya yoxdur. Bu da təbii idi, axı, onlar əmri yerinə yetirirdi, komandirin əmrləri onun üçün qanun və həqiqət idi. Komandirlər isə Kremlin siyasətinə qulluq edirdilər. Gözümü onun üzünə zilləmişdim. O isə gözlərini qırpmadan düz və irəli baxırdı. Donuq və ifadəsiz simasından nə isə anlamaq mümkün deyildi.
-Biz erməniləri yox, onlar bizi öldürür, Qarabağ regionundan azərbaycanlıları qovur, torpaqlarımızı işğal etmək istəyirlər,- dedim. Sadəcə, elə-belə, çünki, aydın məsələ idi ki, bu sözlərin heç bir təsiri olmayacaq.
Nisbi sakitlik idi. Yuxusuzluqdan və yorğunluqdan, üstəlik də çıxılmazlıqdan evə getməyə qərar verdim. Metro işləyirdi. “Neftçilər” metrosundan bir avtobus dayanacağı dikdirdə yerləşən binamıza çatanda saat 9 idi.
3 yaş 2 aylıq kiçik qızım yatmışdı. 4 yaş 11 aylıq böyük qızım isə səhərə qədər yatmayıb anasının məsləhəti ilə Allaha yalvarıb ki, atamı hifz elə. Bacılarım hər beş dəqiqədən bir zəng edib soruşurdular ki, Novruzdan nə xəbər var. Ağdamda yaşayan valideynlərimə bu barədə heç bir söz deməmişdilər. Xalq yüksək əsəbi gərginlik və həyəcan içərisində idi. Yaşlı və xəstə insanlar baş verən qırğınlara dözməyib həyatlarını itirirdilər. Ortancıl bacımla telefon söhbətində onun həyəcanla dediklərinə sakit qulaq assam da, qeyri-ixtiyari gözlərimdən yaş süzüldü. Dostlarımız, yoldaşlarımız həlak olmuşdu. Sovet qoşunları soydaşlarımızı amansızcasına gülləyə “qonaq” edirdilər. Ancaq ağlamaq vaxtı deyildi. Divanda uzanıb yuxulamaq istədim. Lakin yata bilmədim. Dostlardan xəbər tutmaq üçün geyinib həyətə düşdüm. Axşam bizim həyətə də zirehli texnika daxil olmuş, səs-küy salaraq sakinləri əməllicə qorxutmuşdu.
8-ci km yaşayış sahəsindəki bazarın yaxınlığında yerləşən AXC Nizami rayon şöbəsinə getdim. AXC üzvü olmasam da, onlarla əlaqə saxlayırdım. Tələbəlik yoldaşım, qazaxlı İsmayıl rayon şöbəsinin ən fəal üzvlərindən idi, güman edirdim ki, onlarda dəqiq məlumat ola bilər. Çünki, televizor işləmirdi, ruslar bir gün əvvəl stansiyanı partlatmışdılar, əhali tam məlumatsız idi. Bundan başqa İsmayılın xahişi ilə Tovuz rayonu ilə sərhəddə Ermənistan tərəfdən edilən quldur hücumlarının qarşısını almaq üçün vuruşan yerli özünümüdafiə dəstələrinə döyüş sursatı tapmaqda yardım edirdim. Moskvanın tələbi ilə azərbaycanlılarda olan ov tüfəngləri tamamilə müsadirə olunmuşdu. Ermənilərdə isə kifayət qədər kalaşnikov avtomatları, mərmilər və toplar vardı. Onların silahlanmasına Kreml nəinki göz yumur, hətta silah əldə etmələrinə yardım edirdi. Buna görə də biz məcbur olurduq gizli yolla gücümüz çatan silahı əldə edək. 1989-cu ildə “Azərelektromaş” EİB-nin baş zavodu olan Bakı elektrik maşınqayırma zavodunda çalışan fəhlələr (yeri gəlmişkən, birliyin rəhbərliyi və redaksiya bu müəssisənin 7 mərtəbəli inzibati binasında, eyni mərtəbədə (4) yerləşirdi) zavodda çalışan bir erməni gəncin özü üçün tapança düzəltdiyini bilib mənə xəbər etmişdilər. Mən operativ surətdə bu haqda müvafiq şöbələrə, o cümlədən zavoddakı I şöbənin rəisi Kolyaya (adı Nikolay idi, ləqəbi “alkaş) bu haqda məlumat verdim. Bu, ciddi cinayətkar fəaliyyət idi. Lakin həmin erməniyə qarşı heç bir tədbir görülmədi və mən başa düşdüm ki, yalnız özümüz özümüzə gün ağlaya bilərik. Bundan sonra ixtisaslı fəhlələr, mühəndislər, texnoloqlarla söhbət edib, silah istehsalı üzrə müəssisənin imkanlarını öyrənməyə çalışdım. Bildirdilər ki, bunun üçün düzəldiləcək silahın çertyoju lazımdır. Ancaq nə avtomat, nə də tapançanın çertyojunu tapa bildik. Əvəzində yalnız RQD qumbarasının cizgilərini əldə edə bildik. Bu, kustar üsulla hazırlanan partlayıcı idi. Əslində biz onun yalnız korpusunu hazırlaya bilərdik. Bunu İsmayılla razılaşdırdım. Detonator tapmağı Ağdamdan olan bir nəfər keçmiş hərbçi öz üzərinə götürmüşdü. Fəhlələrlə danışdım, qutqaşınlı Əzizulla Ziyadov torna dəzgahında bu işi görməyi boynuna götürdü. Ancaq şərt qoydu ki, rəhbərlik buna imkan yaratmalıdır. Cəsarətlə birliyin baş mühəndisi Akif Mirzəyevin yanına getdim və bildirdim ki, vətənimizin başı üzərində təhlükə var. Bizə silah lazımdır. Müəssisəmizdə müəyyən işlər görmək imkanı var. Mən bu işi təşkil edəcəm, ancaq gərək rəhbərlik xəbər tutsa göz yuma, mane olmaya, çünki, bu iş bizim hamımızın borcudur. O, vətənini sevən adam idi, mənimlə razılaşdı ki, mane olmayacaq, ancaq işin üstü açılsa, “onların xəbəri yoxdur”. Bütün məsuliyyəti öz üzərimə götürdüm. Biz xeyli miqdarda qumbara gövdəsi hazırlayıb AXC Nizami rayon təşkilatının vasitəçiliyi ilə Tovuza göndərdik. Yanvarın 17-də Əzizulla redaksiyaya gəlib dedi ki, zavodda yad adamlar var, onlar bütün sexləri gəzirlər, hiss olunur ki, nə isə axtarırlar. 10 ədəd hazır qumbara gövdəsi var. Ola bilər ki, biz növbədən gedəndən sonra sexi axtarsınlar. Tapsalar çox adamı qazamata göndərəcəklər. Dedim, gətir qoy redaksiyaya, sexdə qalmasın. Təbii ki, redaksiyanı da yoxlaya bilərdilər. Konspirasiyanı qorumaq üçün iş gününün sonunda qumbaraları kip bağlayıb nazik kəndirlə sarıdım. İri sellofan torpanın içərisinə qoydum, ancaq içəridən iplə tutacaq düzəltdim ki, bağlamanı əllə tutmaq mümkün olsun. Yəni, torba elə görünürdü ki, sanki içərisində yüngül bir əşya var. Halbuki, 10 dənə dəmir gövdə azı10 kilo idi. Düşündüm ki, yad adamlar (təbii ki, onlar DTK (KQB) agentləri idi) keçidi nəzarətə götürəcəklər. Şübhə oyatmamaq üçün torbanı Nərgiz adlı müxbirə verib, keçiddən keçirtdim və çıxan kimi ondan aldım, birbaşa İsmayılın yanına gedib ona təhvil verdim.
İsmayılın yanına saat 10-da çatdım. Onların dəstəsindən 3 nəfər öldürülmüşdü. Şöbənin qərargahını dağıtmışdılar. Sovet əsgərləri harada AXC qərargahı görürdülərsə, dağıdırdılar. Hamı kədərli idi. Arada qumbaraları soruşdum. İsmayıl bildirdi ki, baş qarışıq olduğundan qumbaraları təyin olunmuş yerə çatdıra bilməyiblər. Sovet qoşunlarının şəhərə basqını ərəfəsində isə ələ keçməsin deyə həyətdə torpağa basdırıblar. Çünki, soldatlar qərargahda onu tapsaydılar, “atom bombası” kimi qələmə verib böyük məhkəmə qurardılar.
İsmayılın yanında çox qala bilmədim. Ürəyim sıxılırdı. Durub getdim zavoda. Hamı kommunist partiyasının biletlərinin yandırılmasından danışırdı. Partiya üzvləri yanıma gəlir, nəyi necə etməyi soruşurdular. Partiya biletlərinin yandırılmasının qəti əleyhinə idim. Buna görə partiya komitəsi rəhbərinin ideoloji iş üzrə müavini kimi iclas çağırıb bildirdim ki, biz kommunist partiyasına üzv olanda onun proqramını qəbul etmişik. Proqramda isə “öz xalqını qanına qəltan etmək” kimi bir maddə yoxdur. Sov.İKP Siyasi Bürosunun qərarı ilə Bakıya qoşun yeridilməsi, dinc əhalinin gülləbaran edilməsi partiya proqramının kobud şəkildə pozulması və cinayətdir. Bu cinayətin başında isə kommunist partiyası durur. Buna görə də mən kommunisr partiyası sıralarını tərk edirəm. Təşkilatda olan 526 üzvdən iclasda 174 nəfər iştirak edirdi. Onların hamısı ərizə yazdılar. Sonradan iki nəfər qorxaraq geri çəkildi və biletini məndən aldı. 172 partiya biletini səliqəli şəkildə bağlayıb, ərizələrlə birlikdə Moskvaya göndərmək üçün katibin köməkçisinə təqdim etdim. Partiyadan çıxanlar biletlərdəki şəkillərini cırmışdılar ki, daha geri qaytarmaq söhbəti olmasın.
Novruz İbrahim oğlu Novruzov
jurnalist
22 yanvar 1990-cı il.

Paytaxt boşaldılmalıdır: "Yoxsa xərc havayı gedəcək”

tixac

“Tıxaclar dünyanın bütün iri şəhərlərinin əsas problemləri sırasındadır”.
Bu sözləri Azad Vətən Partiyasının Siyasi Şurasının sədri Novruz Novruzov “Cümhuriyət”-ə açıqlamasında deyib. O bildirib ki, bunu yaradan əsas amil sürətli inkişaf tendensiyasıdır:

novruz5 portret

Ardını oxu...

Makronun Azərbaycan nifrətinin əsas SƏBƏBİ

portret ela
“Bu gün dünya siyasi orbitində Emmanuel Makron Fransasının tutduğu mövqe əsrlər boyu bu ölkə tərəfindən yürüdülən ikiüzlü siyasətin məntiqi nəticəsi sayılmalıdır”.
Bu sözləri Azad Vətən Partiyasının Siyasi Şurasının sədri Novruz Novruzov “Cebheinfo.az”-a açıqlamasında deyib. O bildirib ki, bir sıra Qərb ölkəsi kimi Fransanın da çiçəklənən dövrü müstəmləkəçilik siyasətinə borcludur:
“Bu dövlət inkişaf etməmiş zəif ölkələrin işğalı ilə həmin ərazilərdə yaşayan əhalini istismar edib, böyük maliyyə resursları toplayıb. Bir neçə əsr davam edən bu proses fransızlarda ölçüyəgəlməz özünəvurğunluq yaradıb. Bu münasibət siyasətdə də özünü göstərib və fransız siyasətçilər yürütdükləri siyasətin dominantlığına inanmağa başlayıblar. Düzdür, sadə xalqla varlı simalardan formalaşmış siyasi toplumu bir tutmaq olmaz. Ancaq nə edəsən ki, ölkənin siyasətini sadə adamlar müəyyənləşdirmir.
Müstəmləkəçilik siyasətinin pik nöqtəsində, təxminən 250-300 il əvvəl fransızlar Qafqaza nüfuz etməyə çalışıblar. Təbii ki, onlar bura əvvəlcə iş adamları qiyafəsində təşrif buyurublar. Təsadüfi deyil ki, Laçın rayonunun yüksək dağlıq ərazisində o dövrün izi kimi “fransız yolu” adlanan cığır mövcuddur. Lakin o vaxtlar müstəmləkəçilər Azərbaycanda ciddi bir qənimət əldə edə bilməyiblər. Həmin dövrün siyasi ab-havası buna imkan verməyib”.
Həmsöhbətimiz qeyd edib ki, Rusiyanın bu torpaqları işğalı etməsində ermənilərin oynadığı əlaltı rol fransızların diqqətini cəlb edib:
“Nə qədər ki, Qafqaz Rusiyanın nəzarəti altında idi, Qərb ölkələri bu yerlərə ayaq basa bilmirdilər. SSRİ imperiyası dağıldı, Rusiya getdikcə zəifləyir, buna görə də Qafqaza göz dikənlərin sayı artır. Fransa da ermənilərin satqın xarakterinə, qucaqdan-qucağa asanlıqla atıldıqlarına görə onların yaxasından yapışıb.
Məlum məsələdir ki, bu prosesdə “insan hüquqları”, “millətlərin öz müqəddəratını təyin etmək” kimi mücərrəd ittihamlardan istifadə var. Halbuki, Ermənistanın Azərbaycanın torpaqlarını işğal etməsində Fransadan olan muzdlu döyüşçülər, snayperlər, hətta Kəlbəcərin işğalında fransız helikopteri iştirak edib və bu faktları fransız “hüquq müdafiəçiləri” görməyiblər. Fransa Prezidenti Emmanuel Makron da öz xələfləri kimi siyasətdə ayaqlarının ölçüsündən xeyli böyük olan ayaqqabı geyinib və buna görə də addımlayanda səntirləyir.
Ötən əsrin sonlarında Fransanın siyasi ekspertləri “Rusiya ilə birlikdə Böyük Avropa” ideyasını ortaya atmışdılar. Özünəvurğunluq ambisiyası onlara aşılamışdı ki, nəhəng Rusiyanı öz qəliblərinə sala biləcəklər. Ancaq göründüyü kimi, ruslar indi fransızlara lağ edib gülürlər.
Necə ki, Fransa rəhbərləri ABŞ-yə buynuz göstərən kimi, okeanın o tayından dərhal “Unutmayın ki, sizi almanların əlindən biz qurtarmışıq” mesajı gəlir”. N.Novruzov diqqətə çatdırıb ki, Makronun türklərə, eyni zamanda milli köklərinə görə azərbaycanlılara genetik nifrəti Fransanın Qafqaz siyasəti ilə uzlaşır: “Makronun siyasətindən aydın görünür ki, Fransa Ermənistanı himayəçilik pərdəsi altında işğal etmək istəyir. Lakin Makronun ağlı kəsmir ki, birincisi, Ermənistan Rusiyanın himayəsindədir və onu ondan qoparmaq hələlik mümkün deyil.
İkincisi, Cənubi Qafqazda Azərbaycan artıq söz sahibinə çevrilib və siyasi bölgənin siyasi oriyentasiyası xeyli dərəcədə ondan asılıdır. Üçüncüsü, Türkiyə kimi sanballı beynəlxalq oyunçunun qulağının dibində “at oynatmaq” Fransadan güclü dövlətlərə də nəsib olmayıb. Məqsədinə nail olmaq üçün Makron nişangahda Azərbaycanı görür və buna görə də böyük səhv edir.
Münasibətlərin pisləşməsinin baçlıca səbəbi də budur. İndi Azərbaycan Makron Fransasına hücum edərək onun riyakar siyasətini və müstəmləkəçilik ambisiyalarını başına vurur. Bu günlərdə Fransanın işğalı altında olan Mayot adasını güclü Şido qasırğası vurub və əhalinin bir hissəsi evsiz-eşiksiz, ərzaqsız qalıb. Xeyli sayda itkin düşənlər var. Lakin Fransanın hakimiyyət orqanların məzlum adamların köməyinə çatmağa tələsmir. Gördüyü işlər də alayarımçıqdır. Camaat açlıq çəkir. Azərbaycan da bu cür neokolonialist fəaliyyəti ifşa etməklə Fransanı yerində oturdur”.
Onun sözlərinə görə, Makron Ermənistan üzərindən Cənubi Qafqazda Azərbaycanı müharibəyə çəkmək üçün cəhdlər edir:
“Onun məqsədi bu yolla həm Ermənistanı özünün əlaltı dövlətinə çevirmək, həm də Ukrayna ilə müharibə aparan Rusiyanı daha da zəiflətməkdir.
Ermənipərəst prezident məqsədlərinə çata bilməyəcək. Çünki Cənubi Qafqazın siyasi və iqtisadi sahədə öz yiyələri var və bu zonaya kənar qüvvələrin daxil olması mümkün deyil. Fransanın siyasəti qarşısında Rusiya ilə yanaşı Türkiyə-Azərbaycan tandemi var. Makron hansı ağılla bu siyasəti yürüdür, yəqin ki, onun özündən başqa heç kim bilmir. Azərbaycanla münasibətlərin pisləşməsi də bu cür məkrli siyasətə görədir. Parisdən gələn bu siyasəti Azərbaycan nəinki rədd edir, hətta əks zərbə ilə Fransanın özünü çətin vəziyyətə salır.
Prezident İlham Əliyevin ədalətə söykənən və neokolonialist siyasətə qarşı duran siyasi gedişləri Fransanın müstəmləkələrini ayağa qaldırıb və onların azadlıq uğrunda mübarizəsinə yeni stimul verib. Münasibətlərin pisləşməsi bu istiqamətdə atılan addımların nəticəsidir. Prosesdə kimin haqlı, kimin haqsız olduğu aşkar görünür”.
Elmir Mustafa
“Cebheinfo.az”

25 dekabr 2024-cü il.

COP29 müstəmləkəçiliyə qarşı mübarizədə yeni səhifə açdı

hemreylik

Azərbaycan öz ideyaları ilə dünyanı fəth edir. Ona görə ki, fəlsəfi-mənəvi dünyagörüşünün mükəmməlliyi ilə bu diyar dünyada təqdir olunan dəyərləri dərindən mənimsəyib. Elmin, texnikanın yüksək dərəcədə inkişaf etdiyi indiki dövrdə ölkəmiz müstəqillik, bərabərlik, qarşılıqlı mənafeyə əsaslanan əməkdaşlıq prinsiplərini özünün xarici siyasətinin ana xəttinə çevirib. Bu gün Azərbaycan mövcud olan ölkələrin demək olar ki hamısı ilə planetimizin qarşısında duran qlobal problemlərin həlli ilə məşğuldur. Bu, onun öz beynəlxalq fəaliyyəti ilə qazandığı hörmətin və nüfuzun sayəsində mümkün olub. Lakin bəzi elə məsələlər var ki, bunlarla Azərbaycan ayrıca məşğul olur. Bu, müasir dünyanın inkişaf səviyyəsinə uyğun gəlməyən haldır. Belə ki, keçmiş cəhalətin qalığı olan müstəmləkəçiliyi yaşadan bir sıra ölkələr hələ də özlərindən qat-qat kiçik və müstəmləkə səbəbindən inkişafı ləngiyən ölkələr üzərində hegemonluqlarını davam etdirirlər.
Azərbaycanın Qoşulmama Hərəkatına sədrliyi dövründən başlamış və bu gün xeyli dərəcədə intişar tapmış dekolonizasiya hərəkatı hazırda Bakıda davam edən COP29 tədbirində ciddi müzakirə mövzusudur.
COP29 çərçivəsində Bakıda keçirilən inkişaf etməkdə olan kiçik ada dövlətlərinin Sammitində çıxış edən Prezident İlham Əliyev deyib: “Yeni Kaledoniya, Fransa Polineziyası, Mayot, Vallis və Futuna, Korsika, Reunion, Qvadelupa, Martinika, Fransa Qvianası, Sen-Pyer və Mikelon, Sent-Mert və Sent Varfolomey kimi Fransa müstəmləkələrinin xalqları, eləcə də Niderlandın Aruba, Kurasao, Sənt-Maarten, Boneyr, Sent Yefstaxiy və Saba kimi müstəmləkələrinin xalqları bu gün XXI əsrdə də müstəmləkə hakimiyyətindən əziyyət çəkirlər. Hazırda Fransa Polineziyası və Yeni Kaledoniya 1946-1947-ci illərdə BMT tərəfindən qeyri-özünü idarə edən ərazilər kimi tanınır. Bununla belə, onların dekolonizasiya prosesi hələ də yubanır”. Bu fikirlər biabırçı müstəmləkə rejimini qoruyub saxlamağa çalışan Fransa kimi dövlətlərə ciddi siyasi zərbədir. Çünki, daim insan hüquq və azadlıqlarından danışan fransalı rəsmilər öz təcavüzkar əməlləri ilə özlərini ifşa edirlər.
Hazırda müstəmləkə zülmündən əzab çəkən kiçik ada dövlətləri Azərbaycanın simasında özlərinin böyük dostlarını, qayğıkeş himayədarlarını tapıblar. “Azərbaycan Sənaye Təhlükəsizliyi Assosiasiyası” İctimai Birliyi və “Henley and Partners” şirkətinin birgə təşkilatçılığı ilə “İnkişaf etməkdə olan kiçik ada dövlətləri üçün innovativ iqlim maliyyələşdirmə təşəbbüsü” adlı beynəlxalq tədbir COP29-da uğurla baş tutub. Tədbirin keçirilməsində əsas məqsəd COP29-un iqlim maliyyələşdirilməsi üzrə əsas mövzularını müzakirə etmək, inkişaf etməkdə olan kiçik ada dövlətlərinin (SIDS) və digər həssas ölkələrin dayanıqlıq təşəbbüslərinə investisiyaların cəlb edilməsində rol oynamaq, bioloji müxtəlifliyi qorumaq, innovativ maliyyə səfərbərliyi strategiyalarını irəli sürmək və iqlim dəyişikliyinin pisləşən qlobal təsirlərinə qarşı kollektiv məsuliyyəti gücləndirmək olub.
Bundan başqa, Fransa və Niderlandın müstəmləkəsi altında olan Afrika ölkələrinin və dənizaşırı ərazilərin nümayəndələri Bakıda “Yaşıl və müstəmləkəsiz dünya naminə həmrəylik” adlı dinc aksiya keçiriblər. COP29 çərçivəsində təşkil olunan aksiyanın iştirakçıları bildiriblər ki, müstəmləkəsiz və yaşıl dünya naminə həmrəylik davamlı inkişafın və müstəmləkə ölkələrinin muxtariyyətinin ayrılmaz olduğu ideyasına əsaslanır.
Uzun illər erməni qəsbkarlarının işğalı altında olmuş Qarabağı azad edən Azərbaycan xalqı azadlığın və suverenliyin qədrini gözəl bilir. Bu mənada dövlətimizin süverenlik uğrunda mübarizədə digər dövlətlərə dəstək verməsi tamamilə başadüçüləndir və dünyanın sülhpərvər xalqlarında məmnunluq hissi yaradır. Çünki, kiçik ada dövlətlərinə söz verən çox olsa da, real dəstəyi hər ölkə göstərmir. Azərbaycanın isə sözü və əməli birdir və bu istiqamətdə görülən işlərin böyük tarixi əhəmiyyəti var.

Novruz Novruzov
AzVP-nin Siyasi Şurasının sədri

1 -dən səhifə 136

Oxşar məqalələr